Η 15η Αυγούστου του 1940 ξημέρωσε στην Τήνο μέσα σε κλίμα βαθιάς θρησκευτικής ευλάβειας. Χιλιάδες πιστοί είχαν φτάσει στο νησί για τη μεγάλη γιορτή της Παναγίας, ενώ στο λιμάνι βρισκόταν σημαιοστολισμένο το εύδρομο καταδρομικό «Έλλη», συμμετέχοντας επισήμως στον εορτασμό. Παρά την πανηγυρική ατμόσφαιρα, ο κυβερνήτης του πλοίου, πλοίαρχος Άγγελος Χατζόπουλος, είχε λάβει αυξημένα μέτρα ασφαλείας, διατηρώντας τους λέβητες υπό πίεση και τα αντιαεροπορικά σε ετοιμότητα.
Την ίδια ώρα, ένας αόρατος κίνδυνος πλησίαζε κάτω από την επιφάνεια του Αιγαίου. Το ιταλικό υποβρύχιο «Delfino», με κυβερνήτη τον Τζουζέπε Αϊκάρντι, είχε αναχωρήσει τη νύχτα της 14ης Αυγούστου από τη Λέρο, έχοντας αποστολή εναντίον ελληνικών ή ενδεχομένως εχθρικών πλοίων στην Τήνο, τη Σύρο και την Κορώνη. Το επόμενο πρωί έφτασε καταδυμένο κοντά στο λιμάνι της Τήνου. Μέσα από το περισκόπιο ο Αϊκάρντι εντόπισε την «Έλλη» και, σύμφωνα με όσα υποστήριξε μεταπολεμικά, αποφάσισε να εκμεταλλευτεί την παρουσία της.
Τορπιλισμός της «Έλλης»: Το σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο
Στις 08:25, λίγο πριν από την έναρξη της λιτανείας της θαυματουργής εικόνας, εκτοξεύθηκαν τρεις τορπίλες. Η μία χτύπησε την «Έλλη» στο μηχανοστάσιο και στις δεξαμενές καυσίμων, προκαλώντας τεράστια καταστροφή. Καπνοί τύλιξαν το πολεμικό πλοίο, το οποίο άρχισε να παίρνει κλίση. Παρά τη μάχη του πληρώματος για τη διάσωσή του, περίπου μία ώρα αργότερα χάθηκε στα νερά της Τήνου. Οι άλλες δύο τορπίλες δεν πέτυχαν το καταδρομικό και εξερράγησαν στην προκυμαία, προκαλώντας ζημιές στον λιμενοβραχίονα χωρίς να υπάρξουν εκεί άμεσα θύματα.
Ο απολογισμός πάνω στο πλοίο ήταν βαρύς: εννέα ναύτες και υπαξιωματικός σκοτώθηκαν, ενώ 24 μέλη του πληρώματος τραυματίστηκαν. Στην ξηρά μία γυναίκα αρμενικής καταγωγής έχασε τη ζωή της από καρδιακή προσβολή μέσα στον πανικό που προκάλεσε η δεύτερη έκρηξη. Οι αυτόπτες μάρτυρες Γιώργος Αμιραλής και Γιώργος Μαλλιάρης περιέγραψαν αργότερα μια ηλιόλουστη γιορτινή ημέρα που μετατράπηκε μέσα σε δευτερόλεπτα σε σκηνικό τρόμου, με εκρήξεις, καπνούς, κραυγές και αρχική σύγχυση για το τι ακριβώς είχε συμβεί. Στον κόσμο είχε μάλιστα μεταδοθεί αρχικά η πληροφορία ότι είχαν εκραγεί τα καζάνια της «Έλλης».
Η κυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά επέλεξε να μην αποκαλύψει επισήμως την ιταλική προέλευση της επίθεσης. Παρότι τα ευρήματα της έρευνας έδειχναν προς την Ιταλία, ανακοινώθηκε ότι το υποβρύχιο ήταν «αγνώστου εθνικότητας», καθώς η Αθήνα επιδίωκε να αποφύγει την άμεση στρατιωτική αναμέτρηση. Στην ελληνική κοινωνία, ωστόσο, η πεποίθηση για την ταυτότητα του δράστη συνοδευόταν από έντονη οργή.
Τορπιλισμός της Έλλης: Οι μαρτυρίες
Πολύτιμη μαρτυρία για εκείνες τις ώρες αποτελεί και η ηχογραφημένη αφήγηση του τότε πυροβολητή Αργύρη Πετεινάρη από το αρχείο της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, η οποία έχει παρουσιαστεί σε υλικό του Ελληνικού Ινστιτούτου Ναυτικής Ιστορίας.
Γράφει το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 17ης Αυγούστου 1940:
«Είνε μεγάλη η κατάπληξις και απερίγραπτον το πένθος του ελληνικού λαού διά το απροσδόκητον και αδικαιολόγητον έγκλημα, το οποίον έπληξε το ελληνικόν πολεμικόν ναυτικόν.
»Εις τον λιμένα της Τήνου, ευρισκόμενον εις μίαν εντελώς ειρηνικήν αποστολήν ίνα παραστή και προσφώση αίγλην εις την θρησκευτικήν πανήγυριν της Παναγίας, κατά μίαν παλαιάν άλλωστε απαρεγκλήτως τηρουμένην ελληνικήν συνήθειαν, το εύδρομον “Έλλη” ετορπιλλίσθη και εβυθίσθη από άγνωστον υποβρύχιον.
»Εις υπαξιωματικός του πληρώματος εφονεύθη, τέσσαρες άνδρες εξηφανίσθησαν. Χιλίαδες προσκυνηταί, παριστάμενοι εις την ακτήν, παρηκολούθησαν με φρίκην την φοβεράν αυτήν πράξιν, την οποίαν ουδείς ημπορεί ακόμη να εξηγήση, να ανεύρη την σημασίαν της».
Πάνω από την Ελλάδα είχαν αρχίσει ήδη να πυκνώνουν τα σύννεφα του πολέμου. Η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι, που έχει ήδη καταλάβει την Αλβανία και βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από τα ελληνικά σύνορα, λίγες εβδομάδες πριν τον τορπιλισμό του «Έλλη» έχει μπει στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας.
Εβδομήντα χρόνια αργότερα, ο Γιώργος Αμιραλής, ο Αντώνης Κούλης, μαθητές δημοτικού τον Αύγουστο του 1940 στην Τήνο και ο Γιώργος Μαλλιάρης, αυτόπτες μάρτυρες του τορπιλισμού, αφηγούνται στο «ΒΗΜΑ» όσα είδαν.
«Ολα έμοιαζαν να κυλούν κανονικά, η μέρα ήταν ηλιόλουστη», θυμάται ο Γιώργος Αμιραλής, «μικροπωλητές διαλαλούσαν την πραμάτεια τους στον δρόμο, ενώ κάποια βαπόρια είχαν σταθμεύσει στο λιμάνι προκειμένου να παρακολουθήσουν τον εορτασμό.
»Το “Ελλη” που εκπροσωπούσε το Πολεμικό Ναυτικό, όπως γινόταν κάθε χρόνο με κάποιο πολεμικό πλοίο στον εορτασμό, βρισκόταν αγκυροβολημένο σε απόσταση περίπου 600 μέτρων.
»Κατά τις 8.30 πέταξε σε χαμηλό ύψος πάνω από το λιμάνι ένα αεροπλάνο, ο κόσμος το θεώρησε ελληνικό και το χαιρέτησε βγάζοντας τα καπέλα και κουνώντας τα μαντίλια του».
Όπως αποδείχθηκε αργότερα, το συγκεκριμένο αεροπλάνο ήταν ιταλικό και βρισκόταν σε αναγνωριστική πτήση, λίγο πριν εκτοξευθούν οι τορπίλες από το ιταλικό υποβρύχιο “Ντελφίνο”.
Οι εκρήξεις
«Καθόμουν σε μια βαρκούλα αραγμένη στο λιμάνι», αφηγείται ο Γιώργος Μαλλιάρης. «Ακούγεται το μπαμ, βλέπω το κατάρτι και τις σημαίες με τις οποίες ήταν στολισμένο το πλοίο να κατεβαίνουν σιγά σιγά. Μόλις ακούστηκε ο θόρυβος επικράτησε πανικός, μας λέγανε “Απομακρυνθείτε, έγινε έκρηξη στα καζάνια του Ελλη”,δεν είχαν περάσει παρά λίγα λεπτά όταν μια δεύτερη τορπίλη χτύπησε στον μόλο. Από την έκρηξη υψώθηκαν νερά,πέτρες και θραύσματα της τορπίλης».
Από την έκρηξη αυτή, σύμφωνα με μαρτυρίες, μία γυναίκα αρμενικής καταγωγής πεθαίνει από καρδιακή προσβολή.
Η τρίτη τορπίλη
Όπως αναφέρει «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 14ης Αυγούστου 2010, «δευτερόλεπτα αργότερα ακολουθεί η τρίτη τορπίλη. Αυτή θα μπορούσε να είναι η πλέον μοιραία αφού στόχο έχει τα γεμάτα με κόσμο επιβατηγά πλοία που είναι αραγμένα στο λιμάνι».
Σύμφωμα με τον Γιώργο Αμιραλή: «Τρύπησε τον μόλο καμιά 50αριά μέτρα νοτιότερα από το σημείο που χτύπησε η δεύτερη και αντί να συνεχίσει προς το επιβατηγό πλοίο που βρισκόταν εκεί καρφώθηκε στον πυθμένα της θάλασσας, πραγματικό θαύμα»
Ο τορπιλισμός της «Έλλης» έμεινε έτσι στην ιστορική μνήμη όχι μόνο ως μια πολεμική επίθεση πριν από την επίσημη είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο, αλλά και ως το γεγονός που μετέτρεψε μια από τις ιερότερες ημέρες του ελληνικού ημερολογίου σε ημέρα πένθους και εθνικής οργής.