21 ολόκληρα χρόνια έχουν κυλήσει από εκείνη τη ματωμένη Κυριακή της 14ης Αυγούστου 2005, όταν η πτήση 522 της κυπριακής εταιρείας «Ήλιος» μετατράπηκε στην αποκαλούμενη «Πτήση Φάντασμα» και συνετρίβη στους λόφους του Γραμματικού, παρασύροντας στον θάνατο 121 ψυχές. Και όμως, παρά το πέρασμα των δεκαετιών, τα επίσημα πορίσματα και τις αμέτρητες αναλύσεις, υπάρχει ακόμη ένα κομμάτι αυτού του παζλ που παραμένει ανεξήγητο. Ένας «άγνωστος Χ» που συνεχίζει να περιβάλλεται από πυκνό πέπλο μυστηρίου.
Πρόκειται για τον κυβερνήτη του μοιραίου Boeing 737, τον 59χρονο Γερμανό Χανς Γιούργκεν Μέρτεν. Παρά το γεγονός ότι η σορός του ταυτοποιήθηκε από τις πρώτες ημέρες και το όνομά του συνδέθηκε αναπόφευκτα με την τραγωδία, ο Μέρτεν παραμένει για τα ελληνικά, τα κυπριακά και τα διεθνή μέσα ενημέρωσης ένα αινιγματικό πρόσωπο. Ο άνθρωπος που πήρε μαζί του στον τάφο τα μυστικά των τελευταίων κρίσιμων λεπτών στο πιλοτήριο.
Το αξιοπερίεργο είναι πως το «μυστήριο» γύρω από το πρόσωπό του δεν τροφοδοτείται από κάποιο πραγματικά σκοτεινό ή εγκληματικό παρελθόν, αλλά από το τεράστιο κενό πληροφοριών που άφησε πίσω του. Ένα κενό που γιγαντώθηκε εξαιτίας μιας διπλής, ανένδοτης άρνησης:
- Πρώτον, από τη χήρα του, η οποία κατέφυγε στην απομόνωση του Ανατολικού Βερολίνου, αρνούμενη κάθε επαφή με δημοσιογράφους – σε βαθμό που, μόλις δύο ημέρες μετά το δυστύχημα, κάλεσε την αστυνομία για να απομακρύνει τα συνεργεία ενημέρωσης από το σπίτι της.
- Και δεύτερον, από τις αρμόδιες αρχές, οι οποίες συστηματικά απέφυγαν να δώσουν ουσιαστικά στοιχεία, επικαλούμενες αυστηρά την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Σε πολλά σχετικά ερωτήματα που είχαν τεθεί τότε από τον ελληνικό Τύπο, ακόμη και το Ομοσπονδιακό Ίδρυμα Πολιτικής Αεροπορίας στο Μπραουνσβάικ απάντησε λακωνικά σε ένα μόνο σκέλος: ότι, ναι, ο εκλιπών διέθετε κανονικά άδεια πλοήγησης – τίποτε περισσότερο. Αντίστοιχη σιγή ιχθύος τήρησαν και οι παλαιότεροι εργοδότες του. Η Lufthansa, για παράδειγμα, αρνήθηκε πεισματικά να επιβεβαιώσει οποιαδήποτε προηγούμενη συνεργασία μαζί του, παρά το γεγονός ότι γερμανικά μέσα ενημέρωσης, όπως η εφημερίδα «Thüringer Allgemeine», είχαν αποκαλύψει πως βρέθηκε κάποτε στην υπηρεσία της πετώντας στη γραμμή Βερολίνου – Λευκωσίας.
Το πραγματικό προφίλ: Ένας έμπειρος επαγγελματίας
Αν ξεπεράσει κανείς το τείχος της σιωπής, οι ελάχιστες πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας στον γερμανικό Τύπο καταδεικνύουν ότι ο Μέρτεν ήταν κάθε άλλο παρά ένας «σκοτεινός» ή ακατάλληλος πιλότος.
Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα της εποχής, ο γεννημένος στη Γερμανία κυβερνήτης πήρε τα πρώτα του μαθήματα αεροπορίας σε ηλικία μόλις 15 ετών στο αεροδρόμιο Πένεβιτς, στη Θουριγγία. Αργότερα εκπαιδεύτηκε στη Δρέσδη ως πιλότος της πολιτικής αεροπορίας και υπηρέτησε από το 1978 έως το 1990 στην κρατική αεροπορική εταιρεία της Ανατολικής Γερμανίας, την Interflug. Μετά την επανένωση της Γερμανίας και τη διάλυση της Interflug, ο Μέρτεν, όπως χιλιάδες άλλοι συνάδελφός του από το πρώην ανατολικό μπλοκ, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια αβέβαιη αγορά εργασίας, μέχρι να βρει νέα επαγγελματική στέγη. Το συμβόλαιο που υπέγραψε έξι μήνες πριν από την τραγωδία με την Helios έδειχνε μάλιστα ότι πίστευε σε μια μονιμότερη συνεργασία στην Κύπρο, δεδομένου ότι είχε «ρισκάρει» οικονομικά αγοράζοντας διαμέρισμα στη Λευκωσία.
Οι εικασίες, οι χαρακτηρισμοί και η πραγματικότητα
Στα χρόνια που ακολούθησαν, ακούστηκαν διάφορες φήμες και θεωρίες από πρώην συναδέλφους – μερικοί εκ των οποίων τον χαρακτήρισαν «δύστροπο» ή «εκκεντρικό». Ωστόσο, όπως επισημαίνουν ειδικοί της αεροπορίας, ακόμη και οι πιο δύσκολες προσωπικότητες δεν αναιρούν τις επαγγελματικές ικανότητες. «Και εγώ δύσκολο χαρακτήρα έχω, αλλά αυτό δεν με εμποδίζει να είμαι άψογος στη δουλειά μου», σχολίαζε χαρακτηριστικά έμπειρος Έλληνας κυβερνήτης.
Από την άλλη, ασθενείς εικασίες που διατυπώθηκαν στον τοπικό Τύπο –όπως το αστήρικτο σενάριο ότι τάχα ο Μέρτεν χτύπησε τον συγκυβερνήτη του την ώρα της κρίσης– απορρίφθηκαν κατηγορηγοσύνη από τους πραγματογνώμονες.
Οι συνάδελφοί του από την εποχή της Interflug, όπως ο Χάιντς-Ντίτερ Κάλμπαχ, μιλούσαν για έναν άνθρωπο που μπορεί να διατηρούσε αποστάσεις, αλλά ήταν «άριστος κυβερνήτης». Ο Κάλμπαχ είχε επισημάνει χαρακτηριστικά τις προκαταλήψεις που υπήρχαν απέναντι στους πιλότους του πρώην ανατολικού μπλοκ: «Το γεγονός ότι έπρεπε να προσαρμοστούν στη δυτική τεχνολογία δεν υπήρξε εμπόδιο. Όλοι πέρασαν από σοβαρά τεστ, και αυτό ισχύει και για τον Μέρτεν». Όσο δε για τον μισθό των 10.000 ευρώ μηνιαίως που γράφτηκε ότι λάμβανε από την Helios, αυτός αποτελούσε ακριβώς την απόδειξη της εμπιστοσύνης και της βαρύτητας που είχε η θέση του για την εταιρεία.
Το κρίσιμο ερώτημα: Τεχνικές ικανότητες ή πίεση;
Το μείζον ερώτημα που παραμένει διαχρονικό δεν αφορά απλώς τις τεχνικές ικανότητες του Γερμανού κυβερνήτη, αλλά το κατά πόσο εντάσσονταν στο γενικότερο πλαίσιο λειτουργίας των εταιρειών χαμηλού κόστους της εποχής. Όπως είχε επισημάνει ο πρόεδρος της Ένωσης Γερμανών Πιλότων, Τόμας φον Στουρμ, η πίεση για τη μείωση του κόστους και η αποσιώπηση τεχνικών προβλημάτων δημιουργούσαν συχνά ασφυκτικές συνθήκες στα πληρώματα.
Γνώριζε ο Μέρτεν για τις διαρκείς δυσλειτουργίες του συγκεκριμένου αεροσκάφους; Επέλεξε να κάνει «τα στραβά μάτια» υπό την πίεση των εργοδοτών του, ή απλώς υπήρξε κι ο ίδιος θύτης και θύμα μιας μοιραίας αλυσίδας παραλείψεων (όπως η περίφημη μη επαναφορά του διακόπτη συμπίεσης στη θέση «αυτόματο»);
Απαντήσεις από τους υπευθύνους της Helios δεν δόθηκαν ποτέ με ειλικρίνεια. Η μόνη που θα μπορούσε πιθανότατα να διαλευκάνει αν ο Μέρτεν είχε εκμυστηρευτεί κάτι για τη σχέση του με την εταιρεία ήταν η σύζυγός του. Όμως η απόλυτη, διαχρονική σιωπή της αφήνει το «μυστήριο Μέρτεν» να αιωρείται ακόμα και σήμερα, 21 χρόνια μετά, ως μια από τις πιο σκοτεινές σκιές πίσω από το φως της μεγαλύτερης αεροπορικής τραγωδίας της σύγχρονης Ελλάδας.