Μία εβδομάδα πριν από την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς στην Ουκρανία, η εικόνα που αφήνει πίσω του ο πόλεμος δεν αποτυπώνεται μόνο σε κατεστραμμένα κτίρια και υποδομές. Αποτυπώνεται και σε εκατομμύρια βιβλία που έγιναν στάχτη. Ρωσικά πλήγματα έχουν προκαλέσει σοβαρές ζημιές σε τυπογραφεία και εγκαταστάσεις του εκδοτικού κλάδου σε ολόκληρη τη χώρα, με τις ουκρανικές αρχές και εκπροσώπους του κλάδου να κάνουν λόγο για περίπου 12 εκατομμύρια κατεστραμμένα βιβλία. Η καταστροφή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη διάσταση καθώς πλησιάζει η επιστροφή των μαθητών στις σχολικές αίθουσες. Σε τυπογραφείο στα περίχωρα του Κιέβου, ένα ρωσικό πλήγμα κατέστρεψε εγκαταστάσεις και περίπου 1,3 εκατομμύρια σχολικά βιβλία, τα οποία προορίζονταν για τη νέα σχολική χρονιά. Ήταν μια παραγωγή που βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη, καθώς οι εκτυπωτικές μηχανές δούλευαν με εντατικούς ρυθμούς για να καλυφθούν οι ανάγκες των σχολείων. Τώρα, στη θέση των μηχανημάτων και των κιβωτίων με τα βιβλία έχουν μείνει στάχτες, κατεστραμμένες εγκαταστάσεις και σελίδες που δεν πρόλαβαν ποτέ να φτάσουν στα χέρια των μαθητών.
Ένα χτύπημα που δεν μετριέται μόνο σε χρήματα
Η καταστροφή ενός τυπογραφείου δεν σημαίνει απλώς απώλεια εξοπλισμού και εμπορευμάτων. Για την Ουκρανία σημαίνει ταυτόχρονα πλήγμα στην αλυσίδα παραγωγής και διανομής εκπαιδευτικού υλικού. Τα βιβλία που καταστράφηκαν έπρεπε να τυπωθούν, να μεταφερθούν και να διανεμηθούν στα σχολεία μέσα σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο χρονικό διάστημα. Η απώλεια εκατομμυρίων αντιτύπων δημιουργεί έτσι ένα επιπλέον πρόβλημα σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που λειτουργεί ήδη υπό τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες του πολέμου.
Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα σχολικά βιβλία. Περισσότερες από 35 εγκαταστάσεις που συνδέονται με τον εκδοτικό και τυπογραφικό κλάδο έχουν υποστεί πλήγματα τις τελευταίες εβδομάδες, σύμφωνα με ουκρανικές πηγές. Μαζί τους χάθηκαν αποθέματα, εξοπλισμός, αρχεία και βιβλία που σε πολλές περιπτώσεις ήταν αδύνατο να αντικατασταθούν άμεσα. Στα αποκαΐδια ενός τυπογραφείου μπορεί ακόμη να διακρίνει κανείς κατεστραμμένες σελίδες από σχολικά βιβλία. Μία από αυτές περιείχε ένα απλό μάθημα αγγλικών για έναν μαθητή. Τώρα αποτελεί ένα μικρό αλλά χαρακτηριστικό αποτύπωμα της καταστροφής.
Από τα σχολικά βιβλία στην πολιτιστική μνήμη
Ο πόλεμος έχει χτυπήσει όμως και χώρους που αποτελούν κομμάτι της ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας. Μουσεία, βιβλιοθήκες, γκαλερί, κινηματογραφικά στούντιο και πολιτιστικά κέντρα έχουν υποστεί ζημιές από την έναρξη της ρωσικής εισβολής. Ιδιαίτερα συμβολική είναι η περίπτωση της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου, ενός από τα σημαντικότερα μνημεία της ουκρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ιστορικό μοναστηριακό συγκρότημα έχει υποστεί ζημιές, μεταξύ άλλων και στον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως, ενώ τμήμα της στέγης υπέστη σοβαρές καταστροφές έπειτα από επίθεση με drone.
Το κόστος αποκατάστασης υπολογίζεται σε περίπου 11,2 εκατομμύρια δολάρια, ενώ οι εργασίες εκτιμάται ότι θα χρειαστούν περίπου δύο χρόνια. Η Λαύρα δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κτίριο. Στο συγκρότημα στεγάζεται και το ουκρανικό Μουσείο Βιβλίου και Τυπογραφίας, συνδέοντας με έναν ιδιαίτερα συμβολικό τρόπο δύο από τα θύματα του πολέμου: την υλική πολιτιστική κληρονομιά και τον γραπτό λόγο. Η UNESCO έχει εντάξει τη Λαύρα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, ενώ από το 2023 περιλαμβάνεται και στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο. Ακόμη και η αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων στο Κίεβο δεν έμεινε ανεπηρέαστη.
Η αγορά Pochaina υπέστη ζημιές, με εκατοντάδες πάγκους και μεγάλο αριθμό παλαιών βιβλίων να καταστρέφονται. Ανάμεσα στα αποκαΐδια, άνθρωποι αναζητούσαν ό,τι μπορούσε να σωθεί. Βιβλία βρεγμένα από το νερό της πυρόσβεσης, καλυμμένα με στάχτη και λάσπη, μετατράπηκαν μέσα σε λίγες ώρες από αντικείμενα καθημερινής χρήσης σε τεκμήρια μιας καταστροφής. «Τα βιβλία μάς σώζουν και το να τα χάνουμε είναι σαν να χάνουμε την καρδιά μας», δήλωσε χαρακτηριστικά μία νεαρή book blogger που βρέθηκε στον χώρο μετά την επίθεση. Η φράση αποτυπώνει ίσως καλύτερα από οποιονδήποτε αριθμό το μέγεθος της απώλειας.
Η Ουκρανία μιλά για επίθεση στην ταυτότητά της
Ουκρανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι οι καταστροφές στην πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορούν να διαχωριστούν από τον ίδιο τον πόλεμο. Η υπουργός Πολιτισμού της Ουκρανίας έχει χαρακτηρίσει τον πόλεμο υπαρξιακή σύγκρουση και υποστηρίζει ότι η καταστροφή μνημείων, βιβλίων και πολιτιστικών υποδομών πλήττει την ίδια την ιστορική μνήμη της χώρας. Σύμφωνα με ουκρανικά στοιχεία, από την έναρξη της εισβολής έχουν υποστεί ζημιές περισσότερα από 1.900 στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς και πάνω από 2.000 πολιτιστικά ιδρύματα. Οι αριθμοί αυτοί περιλαμβάνουν χώρους που αντιπροσωπεύουν διαφορετικές περιόδους της ουκρανικής ιστορίας και αποτελούν μέρος της συλλογικής μνήμης εκατομμυρίων ανθρώπων.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η ψηφιοποίηση έχει αποκτήσει στρατηγική σημασία. Έργα τέχνης, βιβλία, ιστορικά αρχεία και πολιτιστικό υλικό μεταφέρονται σε ψηφιακή μορφή, ώστε να υπάρχει τουλάχιστον ένα αντίγραφο που θα μπορεί να διασωθεί ακόμη και αν το φυσικό αντικείμενο καταστραφεί. Για την Ουκρανία, όμως, αυτό δεν αποτελεί πλήρη λύση. Ένα ψηφιακό αρχείο μπορεί να διατηρήσει το περιεχόμενο ενός βιβλίου, όχι όμως απαραίτητα την ιστορία του ίδιου του αντικειμένου. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει ένα παλιό χειρόγραφο, μία σπάνια έκδοση ή ένα ιστορικό κτίριο. Και κυρίως δεν μπορεί να αναπληρώσει από τη μία ημέρα στην άλλη την παραγωγική δυνατότητα ενός τυπογραφείου που καταστράφηκε.
Το μέλλον του ουκρανικού εκδοτικού κλάδου
Πλέον εκφράζονται φόβοι ακόμη και για τη βιωσιμότητα του ίδιου του εκδοτικού κλάδου. Η καταστροφή τυπογραφείων και αποθηκών σημαίνει λιγότερη παραγωγική δυναμικότητα, μεγαλύτερο κόστος και καθυστερήσεις στην κυκλοφορία νέων βιβλίων. Σε έναν κλάδο που ήδη λειτουργεί σε συνθήκες πολέμου, κάθε νέα καταστροφή αυξάνει την πίεση. Και το διακύβευμα δεν είναι μόνο οικονομικό. Η γλώσσα, η λογοτεχνία, τα σχολικά βιβλία και τα ιστορικά αρχεία αποτελούν βασικά στοιχεία της εθνικής ταυτότητας. Όταν καταστρέφεται η δυνατότητα παραγωγής και διατήρησής τους, η ζημιά ξεπερνά κατά πολύ την αξία του χαρτιού και του εξοπλισμού.
Η Ρωσία απορρίπτει τις κατηγορίες ότι στοχεύει σκόπιμα μη στρατιωτικές και πολιτιστικές υποδομές. Η ρωσική πρεσβεία στο Ηνωμένο Βασίλειο έχει υποστηρίξει ότι ευθύνεται η ουκρανική πλευρά για ορισμένες ζημιές στην πολιτιστική κληρονομιά, επικαλούμενη μεταξύ άλλων την απομάκρυνση μνημείων και τη μετονομασία δρόμων. Η Μόσχα έχει επίσης υποστηρίξει ότι πολιτιστικοί χώροι χρησιμοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς. Οι ισχυρισμοί των δύο πλευρών παραμένουν αντικρουόμενοι, ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται.
Όταν το πρώτο κουδούνι χτυπήσει
Σε λίγες ημέρες, εκατομμύρια παιδιά στην Ουκρανία θα επιστρέψουν στα σχολεία. Για πολλά από αυτά, η επιστροφή στην τάξη θα σημαίνει κάτι πολύ περισσότερο από την έναρξη μιας νέας σχολικής χρονιάς. Θα σημαίνει μια προσπάθεια επιστροφής στην κανονικότητα μέσα σε έναν πόλεμο που έχει ήδη αλλάξει κάθε πτυχή της καθημερινότητάς τους. Και πίσω από κάθε σχολικό βιβλίο που θα φτάσει τελικά στο θρανίο θα υπάρχει μια αλυσίδα ανθρώπων που προσπάθησαν να το τυπώσουν, να το προστατεύσουν και να το μεταφέρουν παρά τις επιθέσεις.
Τα 12 εκατομμύρια βιβλία που χάθηκαν δεν είναι απλώς ένας αριθμός. Είναι εκατομμύρια σελίδες που δεν θα διαβαστούν, εκατομμύρια αντίτυπα που δεν θα φτάσουν σε μαθητές και ένα ακόμη κομμάτι της καθημερινής ζωής μιας χώρας που συνεχίζει να προσπαθεί να μορφώσει τα παιδιά της ενώ βρίσκεται σε πόλεμο. Γιατί όταν καταστρέφεται ένα βιβλίο, χάνεται χαρτί. Όταν όμως καταστρέφονται εκατομμύρια βιβλία, τυπογραφεία, βιβλιοθήκες και μνημεία, το πλήγμα αγγίζει κάτι πολύ μεγαλύτερο: τη μνήμη, την εκπαίδευση και την πολιτιστική συνέχεια μιας ολόκληρης κοινωνίας.